Türkiye Cumhuriyeti 103 yaşında. Milli Mücadele’nin zaferle sonuçlanmasının ardından kurulan Cumhuriyet’in ilanı, 28 Ekim 1923 gecesi Çankaya Köşkü’nde alınan kararla şekillendi.
Türkiye Cumhuriyeti, 29 Ekim 1923’te ilan edilerek 103 yaşına ulaştı. Milli Mücadele’nin ardından bağımsızlık mücadelesini taçlandıran Cumhuriyet’in temelleri, 28 Ekim 1923 gecesi Çankaya Köşkü’nde atılan bir kararla atıldı. Bu karar, ertesi gün Türkiye Büyük Millet Meclisi’nde (TBMM) kabul edilerek yeni Türk devletinin yönetim biçimini resmen belirledi.
Cumhuriyet’e giden yol, Mustafa Kemal Atatürk’ün 19 Mayıs 1919’da Samsun’a çıkışıyla başlayan Milli Mücadele yıllarında şekillendi. Atatürk, Erzurum Kongresi’nde zafer sonrası kurulacak hükümetin Cumhuriyet olacağını belirtmiş ancak dönemin şartları nedeniyle bu düşüncesini bir süre gizli tutmuştur. 23 Nisan 1920’de TBMM’nin açılması, millet egemenliğine dayanan yeni yönetimin temellerini attı.
24 Temmuz 1923’te Lozan Barış Antlaşması ile Türkiye’nin bağımsızlığı uluslararası alanda tanındı. 13 Ekim’de Ankara’nın başkent ilan edilmesi, yeni devletin siyasi ve idari yapılanmasında önemli bir adım oldu. Savaş meydanlarındaki zaferlerin ardından kurulan yeni devletin yönetim şeklinin netleştirilmesi ve devlet başkanlığı meselesinin çözülmesi gerekiyordu. 27 Ekim 1923’te İcra Vekilleri Heyeti’nin istifası ve yeni hükümetin kurulamaması, siyasi bir bunalım yaratarak devlet yönetiminde yeni bir düzenlemeyi gündeme getirdi.
28 Ekim 1923 akşamı, Mustafa Kemal Paşa yakın çalışma arkadaşlarını Çankaya Köşkü’nde bir akşam yemeğine davet etti. Yemek sırasında Paşa, zihninde şekillendirdiği Cumhuriyet’in ilanı kararını arkadaşlarıyla paylaştı. Bu toplantıda bulunanlar, Paşa’nın düşüncesine derhal katıldılar. Yemeğin ardından Mustafa Kemal Paşa ve İsmet Paşa, 1921 Anayasası’nın bazı maddelerini değiştiren kanun teklifini hazırladı. Böylece Çankaya Köşkü’nde alınan karar, ertesi gün Meclis’in önüne gelecek anayasal düzenlemeye dönüştü.
29 Ekim 1923 Pazartesi günü TBMM, Cumhuriyet’in ilanını öngören teklifi görüşmek üzere toplandı. Anayasa Komisyonu tarafından hazırlanan teklif, yapılan görüşmelerin ardından kabul edildi. Saat 20.30’da oturuma katılan 158 milletvekilinin tamamının oyuyla Cumhuriyet ilan edildi. Mecliste alınan bu tarihi karar, büyük bir coşkuyla karşılandı.
Cumhuriyet’in ilanının ardından aynı gün Cumhurbaşkanlığı seçimi yapıldı. Gizli oylamada 158 milletvekilinin tamamının oyunu alan Gazi Mustafa Kemal Paşa, Türkiye Cumhuriyeti’nin ilk cumhurbaşkanı seçildi. Atatürk, ilk konuşmasında Türk milletinin bağımsızlık mücadelesindeki kararlılığını vurgulayarak, yeni devletin geleceğine olan inancını dile getirdi ve “Türkiye Cumhuriyeti mesut, muvaffak ve muzaffer olacaktır” sözleriyle konuşmasını tamamladı.
Cumhuriyet’in ilanıyla devlet başkanlığı meselesi çözüme kavuşturulurken, hükümetin kuruluş şekli de yeniden düzenlendi. İsmet Paşa ilk hükümeti kurmakla görevlendirilirken, Fethi Bey TBMM Başkanlığına seçildi. Cumhuriyet’in ilanı, 29 Ekim gecesi ve ertesi gün halk tarafından büyük coşkuyla kutlandı. 26 Ekim 1924’te yayımlanan kararname ile Cumhuriyet’in ilanının kutlanmasına karar verildi. 19 Nisan 1925’te kabul edilen kanun teklifiyle 29 Ekim, 1925 yılından itibaren milli bayram olarak kutlanmaya başlandı.
